Rannsóknir sýna að með næringarríku og fjölbreyttu fæðuvali í hæfilegu magni er hægt að draga úr líkum á krabbameini og öðrum sjúkdómum. Þannig gegnir næring mikilvægu hlutverki þegar kemur að forvörnum en er ekki síður mikilvæg í tengslum við meðferð og endurhæfingu.
Góð næringarinntaka er sérstaklega mikilvæg í því samhengi, því bæði sjúkdómurinn og meðferðirnar geta haft áhrif á fæðuval, matarlyst og getu til að borða. Þau geta einnig haft áhrif á hvernig líkaminn þolir ákveðin matvæli og nýtir tiltekin næringarefni. En það að nærast í samræmi við þarfir getur hjálpað þeim sem greinast að:
- Líða betur
- Viðhalda styrk og orku
- Viðhalda þyngd, vöðvamassa og góðu næringarástandi
- Þola aukaverkanir meðferðar betur
- Minnka líkur á sýkingum
- Flýta fyrir bata og endurhæfingu
Almennt er mælt með því að þessi hópur fylgi almennum ráðleggingum um mataræði, sem gefnar eru út af Landlæknisembættinu, nema undirliggjandi ástæður komi í veg fyrir að það sé hægt (sjá ráðleggingarnar í heild sinni hér). Í grunninn fela þessar ráðleggingar í sér að við:
- Borðum fjölbreytta fæðu, með áherslu á mat úr jurtaríkinu, í hæfilegu magni
- Veljum grænmeti, ávexti og ber – fimm skammta, helst átta á dag og að a.m.k. helmingurinn af því sé grænmeti
- Veljum heilkorn, helst þrjá skammta á dag
- Veljum fisk, baunir og linsur oftar en rautt kjöt
- Veljum ósætar og fituminni mjólkurvörur daglega
- Veljum fjölbreytta og mjúka fitugjafa
- Tökum D-vítamín sem bætiefni daglega
- Veljum vatn umfram aðra drykki
- Takmörkum neyslu á sælgæti, snakki, kökum, kexi og sætum drykkjum
- Takmörkum neyslu á rauðu kjöti og sneiðum hjá unnum kjötvörum
- Minnkum saltið
- Forðumst áfengi – engin örugg mörk eru til
Vert er að nefna að meðan á krabbameinsmeðferð stendur geta komið upp ýmsar áskoranir sem gera það að verkum að erfitt getur reynst að uppfylla orku- og næringarefnaþörf. Í slíkum tilfellum þarf að gera ráðstafanir sem geta falið í sér að víkja tímabundið frá almennum ráðleggingum um mataræði, til að tryggja næga orku- og næringarinntöku. Til dæmis gæti fólk þurft orku- og próteinbættan mat til að viðhalda eða ná upp þyngd, eða kaldan og mjúkan mat eins og þeytinga, ís eða mjólkurhristinga ef viðkomandi er með sár í munni eða hálsi sem gera það að verkum að erfiðara verður að borða. Þegar verið er að finna bestu leiðina til að mæta næringarþörfum hvers og eins þarf því alltaf að horfa til einstaklingsmiðaðra þátta eins og tegundar krabbameins, meðferðar og aukaverkana. Því getur verið mjög gagnlegt að fá ráðgjöf frá næringarfræðingum sem hafa sérþekkingu á næringu í tengslum við krabbamein og endurhæfingu. Við vekjum athygli á því að í Ljósinu er hægt að óska eftir viðtali við næringarfræðing og hvetjum þjónustuþega til að nýta sér þann möguleika.
Hér að neðan má sjá algeng næringarvandamál sem geta komið upp meðan á meðferð stendur og skref sem hægt er að taka til að vinna gegn þeim.
Lystarleysi, þyngdartap, vöðvarýrnun og vannæring
Rannsóknir sýna að ósjálfrátt þyngdartap og vöðvarýrnun meðal krabbameinsgreindra, er sjálfstæður áhættuþáttur fyrir verri útkomu sem er meðal annars ástæðan fyrir því að mikilvægt er að finna leiðir til að koma inn nægjanlegri orku þrátt fyrir lystarleysi.
Ef þú ert með minnkaða matarlyst eða hefur verið að missa þyngd meðan á krabbameinsmeðferð stendur getur verið gott að stefna að því að borða 5-6 máltíðir yfir daginn ásamt því að forgangsraða orku- og próteinríkum matvælum. En með því er hægt að auka orku- og próteininntöku án þess þó að þurfa að auka magnið af mat sem borðað er.
Hér að neðan sérðu lista yfir orku- og próteinríka fæðu ásamt næringarviðbót sem hægt er að nýta sér:
Nokkur atriði sem gætu hjálpað:
- Láttu hvern bita telja með því að forgangsraða orku- og próteinríkum mat.
- Borðaðu nokkrar minni máltíðir og millimál yfir daginn, frekar en þrjár stórar máltíðir á dag – það opnar á fleiri tækifæri til þess að nærast vel yfir daginn.
- Gott getur verið að stilla áminningar eða vekjaraklukku í símanum til að minna sig á að borða. Gott er að stefna á að borða á 2-3 tíma fresti – sérstaklega ef þú finnur fljótt fyrir seddu eftir að þú byrjar að borða.
- Reyndu að takmarka vökva með máltíðum. Vökvinn getur fyllt magann á kostnað matarins og gert það að verkum að seddutilfinningin gerir fyrr vart við sig. Drekktu frekar á milli máltíða.
- Borðaðu uppáhalds matinn þinn reglulega
- Gerðu matmálstíma ánægjulegri með því að borða með fjölskyldu eða vinum, veldu uppáhaldsmatinn þinn, legðu fallega á borð, spilaðu uppáhalds tónlistina þína eða horfðu á sjónvarp.
- Notaðu orkuna og tímann í að borða þegar orkuleysi gerir vart við sig. Í þessum tilvikum getur verið gott að panta tilbúinn mat eða biðja fjölskyldu og vini um að búa til mat fyrir þig.
- Ef matarlykt hefur neikvæð áhrif á matarlyst er hægt að borða matinn kaldan eða velja mat sem yfirleitt er borðaður kaldur.
- Prófaðu þig áfram með mismunandi þeytinga, fljótandi súpur eða maukað fæði – það að breyta forminu eða áferðinni á mat getur gert hann meira lystaukandi og / eða aukið fæðuinntekt.
- Sýrður matur og drykkir geta haft örvandi áhrif á matarlyst. Það getur t.d. verið gott að prófa að drekka lítið glas af ávaxtasafa u.þ.b. 20 mínútum áður en þú ætlar að borða.
- Búðu til þína uppáhaldsrétti í meira magni til að frysta í minni skömmtum og eiga til – sérstaklega í aðstæðum þar sem orkuleysi gerir vart við sig.
- Gott er að hafa í huga að hreyfing og styrktarþjálfun eftir getu hvers og eins getur aukið matarlyst.
- Ef ógleði er til staðar getur verið gagnlegt að taka inn lyf gegn ógleði um það bil 30 mínútum fyrir matmálstíma. Í ákveðnum tilfellum getur ávísun lyfja sem bæta matarlyst reynst gagnleg.
- Hafðu fjölbreytt úrval af próteinríku snarli / millimálum, sem auðvelt er að undirbúa og borða, aðgengilegt. Þar má t.d. nefna jógúrt, morgunkorn og mjólk, samlokur eða vefjur, egg og súpur, osta og kex (sjá fleiri hugmyndir hér að neðan).
Hér að neðan eru hugmyndir að orku- og próteinríkum máltíðum / millibitum & áleggi:
Gæðaskjöl frá Landsspítalanum, sem hægt er að hlaða niður:
Helstu heimildir:
https://cancer.ca/en/treatments/side-effects/loss-of-appetite
https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/appetite-loss/nutrition-hp-pdq#_23_toc
https://www.cancer.org/cancer/managing-cancer/side-effects/eating-problems/poor-appetite.html
https://www.cancer.dk/hverdag/senfoelger/nedsat-appetit-vaegttab/
Krabbameinstengd þreyta
Orsakir þreytunnar geta verið margvíslegar en sem dæmi má nefna krabbameinið sjálft, krabbameinsmeðferðir og aukaverkanir af þeim, ófullnægjandi næringarinntöku og þyngdartap, verki, andlega vanlíðan á borð við kvíða þunglyndi eða streitu, svefntruflanir, of litla eða of mikla virkni og að lokum lyfjanotkun.
Í þessu samhengi er vert að nefna skeiðakenninguna (e. Spoon theory) sem Guðrún Friðriksdóttir, iðjuþjálfi í Ljósinu, hefur skrifað um (sjá grein í heild sinni hér). En samkvæmt henni kostar allt sem við gerum á hverjum degi skeið. Flestir, sérstaklega þeir sem ungir eru, þurfa ekki að huga sérstaklega um skeiðarnar sínar og geta gert það sem þau langar til þann daginn.
Þau sem eru í krabbameinsmeðferð og endurhæfingu ráða hins vegar ekki hvað þau fá margar skeiðar. Þau fá takmarkaðan skammt af skeiðum að morgni dags og verða að velja vandlega hvernig þeim er ráðstafað yfir daginn þar sem ekki er hægt að endurnýja þær eða bæta fleirum við. Ef fólk notar of margar skeiðar einn daginn verða færri skeiðar daginn eftir. Það er því mikilvægt að yfirfara forgangsröðun og ráðstöfun skeiðanna með iðjuþjálfa til tryggja að þú náir að inna af hendi þau verkefni sem eru þér hvað mikilvægust og til að koma í veg fyrir að verið sé að ganga á skeiðar morgundagsins.
Hvað varðar næringuna eru hér nokkrir hlutir sem hægt er að hafa í huga til að hafa jákvæð áhrif á orkustig yfir daginn og eins til þess að spara orku þegar skeiðarnar eru fáar:
- Borðaðu reglulega yfir daginn. Gott er að miða við að láta ekki mikið meira en 3 klst líða á milli máltíða. Þannig er hægt að láta næringuna vinna með sér og tryggja jafnara orkustig.
- Hafðu fjölbreytt úrval af próteinríku snarli og millimálum, sem auðvelt er að undirbúa og borða, aðgengilegt. Þar má t.d. nefna þeytinga, ávexti, jógúrt, múslí, hrökkkex, hummus, samlokur eða vefjur, egg, súpur og osta.
- Þegar þú hefur orku til að elda, eldaðu stærri skammt til að frysta og eiga til í aðstæðum þar sem orkuleysi gerir vart við sig.
Notaðu orkuna í að borða þegar orkuleysið er mikið eða skeiðarnar fáar. Í þessum tilvikum getur verið gott að hita upp rétti sem þú átt í frysti, panta tilbúinn mat eða biðja fjölskyldu og vini um að búa til mat fyrir þig. - Að lokum hvetjum við þig til að panta tíma hjá næringarfræðingi til að átta þig betur á þínu mynstri í tengslum við næringarinntöku og hvaða breytingar gætu hjálpað þér að viðhalda orkustigi betur yfir daginn.
Gæðaskjöl frá Landsspítalanum, sem hægt er að hlaða niður:
Helstu heimildir:
https://www.cancer.org/cancer/managing-cancer/side-effects/fatigue-weakness-sleep/fatigue.html
https://ljosid.is/2020/11/18/kenningin-um-skeidarnar/
FRÆ-0134 | Krabbameinstengd þreyta – fræðsluefni í krabbameinsþjónustu | QM
FRÆ-0326 | Þreyta og magnleysi hjá fólki sem greinst hefur með krabbamein – fræðsluefni | QM
Þyngdaraukning
Þyngdaraukning getur stafað af ýmsum þáttum en þar má nefna vökvasöfnun, vegna æxlis eða meðferðar, aukinni matarlyst og löngun í ákveðin matvæli sem geta tengst sjúkdómnum eða lyfjameðferð, breytingum á efnaskiptum við hormónameðferð eða snemmbær tíðahvörf, auk notkunar stera sem bæði geta aukið matarlyst og ýtt undir vökvasöfnun. Einnig getur minni hreyfing, sem oft fylgir þreytu og verkjum vegna meðferðar, stuðlað að þyngdaraukningu.
Smá sveiflur í þyngd meðan á meðferð stendur eru eðlilegar, en ef þyngdaraukningin er skyndileg, yfir 2 kg á viku, eða hættir ekki, þá er mikilvægt að koma því á framfæri við meðferðaraðila svo hægt sé að meta orsök og tegund þyngdaraukningar. Þá er einnig hægt að finna leiðir sem henta til að viðhalda virkni og heilbrigðum lífsstíl meðan á meðferð stendur.
Hér að neðan koma nokkrar leiðir til að hafa áhrif á aukna matarlyst og þyngdaraukningu. Við hvetjum þig til að panta tíma hjá næringarfræðingi sem getur hjálpað þér að meta hvaða leiðir og áhersluatriði myndu henta best miðað við þínar aðstæður.
Ráð varðandi mat sem gott er að borða:
- Borðaðu mat sem er ríkur af trefjum, t.d. heilkornavörur (gróft brauð, vefjur og hrökkkex, brúnt pasta, bygg, hýðishrísgrjón, o.fl.), ávexti, ber, grænmeti, linsur, baunir, tófú, hnetur og fræ. Við val á kornmeti getur verið gott að kíkja eftir skráargatsmerkinu til að tryggja að verið sé að velja sem trefjaríkasta vöru úr þeim flokki.
- Borðaðu fisk og magurt kjöt, t.d. kjúkling eða kalkún án húðar.
- Veldu fitulitlar mjólkurvörur fram yfir feitar, t.d. skyr, fituskerta gríska jógúrt, AB-mjólk, kotasælu og ost.
- Hafðu próteingjafa sem hluta af máltíð og auktu hlut ávaxta og grænmetis með máltíðum.
- Veldu vatn umfram aðra drykki.
- Takmarkaðu neyslu á gjörunnum matvælum á borð við unnar kjötvörur, sælgæti, snakk, kökur og kex ásamt áfengum og sætum drykkjum.
- Minnkaðu saltið við matargerðina og prófaðu þig áfram með ferskar kryddjurtir.
Aðrir hlutir sem geta haft jákvæð áhrif:
- Borðaðu reglulega yfir daginn og reyndu að láta ekki mikið meira en 3-4 klst líða á milli máltíða. Fyrir þessari ráðleggingu eru tvær megin ástæður í þessu samhengi:
- Eftir því sem tími frá síðustu máltíð lengist því líklegri verðum við til að sækjast í skyndiorku (gjörunnin matvæli). Reglulegt máltíðamynstur styður þannig við næringarríkt fæðuval.
- Því svangari sem við erum þegar við byrjum að borða því hraðar eigum við það til að borða. Í slíkum aðstæðum er erfiðara að finna þegar við erum orðin hæfilega södd og því líklegri til að borða umfram orkuþörf.
- Reyndu eftir fremsta megni að borða rólega og í núvitund. Gott getur verið að leggja hnífapörin reglulega frá sér og takmarka áreiti frá skjá. Þannig er hægt að efla tengingu við sedduboð líkamans.
- Regluleg hreyfing getur hjálpað til við að koma reglu á matarlyst. Þannig gæti hæfileg hreyfing eftir getu hvers og eins haft jákvæð áhrif á fæðuval.
- Skipuleggðu máltíðir og millibita fyrirfram og hafðu skápinn og ísskápinn vel birgðan af hollum millibitum (pælingin var svo að bæta við hugmyndum af hentugum máltíðum og millibitum hér að neðan, en kemur seinna).
Helstu heimildir:
https://www.wcrf.org/living-well/living-with-cancer/your-questions-answered/weight-gain/
Vökvasöfnun/bjúgur
Orsakir geta verið af ýmsum toga en þar má nefna krabbameinið sjálft, krabbameinsmeðferðir og notkun ýmissa lyfja, t.d. andhormóna, bólgueyðandi lyfja, blóðþrýstingslyfja og andhormóna. Aðrar orsakir geta verið vannæring og ónæg próteinneysla, of mikil saltneysla, hreyfingarleysi, ofnæmisviðbrögð eða aðrir sjúkdómar.
Meðferð og meðhöndlun:
Til að geta veitt viðeigandi meðferð við bjúg (e. Peripheral edema) er mikilvægt að reyna eftir bestu getu að finna orsökina þar sem meðferð fer eftir því hvað veldur einkennunum og hversu alvarleg þau eru. Einnig er misjafnt hversu árangursrík meðferð getur orðið og veltur það að miklu leyti á því hvað veldur bjúgnum. Almennt er erfiðara að meðhöndla bjúg sem kominn er til vegna krabbameina. Hér að neðan eru dæmi um úrræði sem notuð eru, en vert er að taka fram að þau fara eftir orsök og alvarleika:
- Þvagræsilyf. Þú gætir fengið lyf sem kallast þvagræsilyf til að hjálpa líkamanum að losa sig við vökva.
- Þrýstingssokkar eða ermar. Til er þrýstingsfatnaður sem hjálpar við að færa til vökva í höndum og fótum þannig að hann safnist síður fyrir ásamt því sem hann bætir blóðflæði.
- Forðastu þröng föt, skó og skartgripi. Slíkt getur gert bjúg verri.
- Hafðu hærra undir fótum eða svæðum með bjúg. Það að sitja eða standa í sömu stöðu getur valdið eða aukið bjúg. Það að hafa hærra undir viðeigandi svæði getur hjálpað til við að koma í veg fyrir að vökvi safnist fyrir. Eins er gott að hafa í huga að forðast það að sitja með krosslagða fætur.
- Stuttar gönguferðir og hreyfing. Göngur og önnur létt hreyfing geta bætt blóðflæði og hjálpað líkamanum að dreifa vökva betur.
- Sjúkraþjálfun. Æfingar eða sogæðameðferð.
- Ráðgjöf varðandi mataræði. Þér gæti verið ráðlagt að forðast mat sem er ríkur af salti, t.d. snakk, unnar kjötvörur, pakkasúpur eða önnur saltrík matvæli. Pantaðu tíma hjá næringarfræðingi til að fá betra yfirlit yfir þínar fæðuvenjur og hverju þú gætir breytt til að hafa jákvæð áhrif á bjúginn. Ef bjúgur stafar af ónægri næringar- eða próteininntöku er einnig mikilvægt að finna leiðir til að hífa upp inntöku.
Gæðaskjöl frá Landsspítalanum, sem hægt er að hlaða niður:
Helstu heimildir:
Ógleði
Geislameðferð getur valdið ógleði og/eða uppköstum, einkum þegar geislað er á brjósthol, kvið, heila eða mænu. Líkurnar ráðast meðal annars af stærð geislunarsvæðis, geislaskammti og heilsufari einstaklingsins. Ógleði getur hafist skömmu eftir geislun og verið allt frá vægri vanlíðan til einkenna sem trufla daglegt líf.
Krabbameinslyfjameðferð getur einnig valdið ógleði og/eða uppköstum. Einkenni geta komið fram nokkrum klukkustundum eftir meðferð eða allt að nokkrum dögum síðar og eru einstaklingsbundin að styrk og lengd. Ógleðin getur verið væg eða það mikil að hún hafi áhrif á daglegar athafnir.
Áunnin (kvíðatengd) ógleði og uppköst geta komið fram áður en meðferð hefst, til dæmis vegna kvíða. Umhverfisþættir sem minna á fyrri meðferðir, svo sem lykt eða sjúkrahúsumhverfi, geta komið einkennum af stað. Þetta er lært eða skilyrt viðbragð og er algengara við endurteknar lyfjagjafir.
Forvarnir:
Oftast er hægt að fyrirbyggja, vinna á ógleði og / eða koma í veg fyrir uppköst vegna geisla- og krabbameinslyfjameðferðar með inntöku velgjuvarnarlyfja. Mikilvægt er að láta meðferðaraðila vita um ógleði og uppköst svo hægt sé að finna besta lyfið fyrir þig, í réttum skömmtum og hátta inntökunni þannig að hún virki fyrir þig.
Þar sem áunnin ógleði er lært viðbragð þá snýst meðferðin aðallega um að átta sig á hvað kveikir á einkennunum og draga úr þeim hugrænu tengslum sem myndast hafa þar á milli. Vert er að taka fram að með snemmbærri og markvissri velgjuvarnarmeðferð má draga úr líkum á áunninni ógleði.
Almenn ráð:
- Taka lyf við ógleðinni samkvæmt ráðleggingum.
- Slökunaraðferðir geta reynst vel, t.d. djúpöndun, hugleiðsla, dáleiðsla og nudd.
- Gönguferðir geta reynst vel.
- Dreifa athyglinni með því að lesa, hlusta á tónlist eða horfa á myndefni.
- Haltu skrá yfir hvenær þú finnur fyrir ógleði og hvað þú gerðir eða borðaðir áður. Þetta getur hjálpað þér og meðferðaraðilum að greina hvað veldur ógleði og uppköstum hjá þér.
Þegar þú finnur fyrir ógleði getur verið gott að:
- Anda hægt með opinn munn
- Velta ísmola í munninum
- Fá sér súran brjóstsykur (frískandi)
- Halda munni og tönnum hreinum
- Anda að sér fersku lofti
Ráð varðandi máltíðir og næringarinntöku:
- Ekki sleppa úr máltíðum. Tómur magi getur aukið flökurleikatilfinningu.
- Borða mest á þeim tíma dags sem lystin er góð. Annars borða litlar máltíðir oftar, borða hægt og tyggja vel.
- Forðast stórar máltíðir rétt fyrir meðferð og í 3-4 tíma eftir meðferð
- Hvíla sig fyrir máltíðir og borða sitjandi
- Gott er að velja ljóst kjöt, t.d. kjúkling og kalkún fram yfir rautt
- Fituminni matvörur meltast betur t.d. undanrenna, skyr, jógúrt, ostar, ávextir, te og ristað brauð, kaldar súpur, grautar og kjötseyði
- Oft gott að narta í einhverja þurra fæðu eins og kex, hrökkbrauð, ristað brauð, tvíbökur eða kringlur
- Þegar ógleði er til staðar er mælt með að forðast heitar og sterklyktandi máltíðir, mjög feitan, sætan og mikið kryddaðan, reyktan og saltan mat. Einnig að borða ekki uppáhaldsmatinn þegar ógleðin er til staðar.
- Kaldur matur þolist oft betur vegna minna bragðs og lyktar, t.d. samlokur, salöt, jógúrt o.fl. Einnig þolist margt súrmeti vel
- Mörgum gagnast að drekka engiferöl eða piparmyntute til að slá á ógleðina.
- Þegar uppköst eru til staðar er mikilvægt að drekka nóg. Drekktu hægt en nægilega mikið 1,8 – 2 L á dag. Mörgum þykir gott að drekka eplasafa og kolsýrða drykki. Drykkir sem innihalda sölt eru gagnlegir til að viðhalda vökvabúskapnum s.s. íþróttadrykkir (Gatorade, Powerade o.þ.h.)
- Borðaðu í rólegu og afslappandi umhverfi. Eftir máltíð er gott að hvíla sig sitjandi upprétt(ur) eða liggjandi með höfuðið hækkað í um það bil 30 mínútur til að draga úr ógleði og uppköstum.
Gæðaskjöl frá Landsspítalanum, sem hægt er að hlaða niður:
- Skjal 1: Ógleði og uppköst
- Skjal 2: Geislameðferð – Ógleði og uppköst
- Skjal 3: Áunnin kvíðatengd ógleði
Helstu heimildir:
FRÆ-0510 | Geislameðferð – ógleði og uppköst – fræðsluefni | QM
Niðurgangur
Orsakirnar tengjast gjarnan beinum áhrifum lyfjanna á slímhúð meltingarvegarins eða minnkuðum fjölda hvítra blóðkorna, og er hvoru tveggja yfirleitt tímabundið ástand. Niðurgangur getur komið fram strax eftir meðferð eða 5-14 dögum seinna. Alvarleiki og lengd einkenna ræðst af því hvaða lyf eru notuð og í hvaða skömmtum.
Mikill og/eða langvarandi niðurgangur getur valdið vökva- og saltskorti og leitt til slappleika og svima. Skert frásog næringarefna getur haft í för með sér næringarskort og þyngdartap ef ástandið varir lengi. Einnig geta orðið truflanir á salt- og steinefnajafnvægi sem hafa áhrif á vöðva- og taugastarfsemi. Viðvarandi niðurgangur getur auk þess valdið ertingu í meltingarvegi og við endaþarm og haft áhrif á almenna líðan.
Meðferð við niðurgangi hjá fólki með krabbamein fer eftir orsök og alvarleika einkenna. Mikilvægt er að láta meðferðaraðila vita ef niðurgangur er til staðar svo hægt sé að bregðast við sem fyrst.
Ráð varðandi næringar- og vökvainntöku:
- Mikilvægt er að vega á móti vökvatapi með því að drekka nóg. Drekktu hægt en nægilega mikið 1,8-2 L á dag. Drykkir sem innihalda sölt eru gagnlegir til að viðhalda vökvabúskapnum s.s. íþróttadrykkir (Gatorade, Powerade o.þ.h.). Eins getur verið gott að drekka tær soð t.d. kjúklinga- eða grænmetissoð.
- Vökvi við stofuhita er oft mildari í magann. Því er mælt með því að forðast mjög kalda eða mjög heita drykki.
- Borðaðu litlar máltíðir. Það getur hjálpað að borða smáar máltíðir eða millibita oftar yfir daginn (t.d. 5-6 sinnum) í stað þriggja stórra máltíða. Einnig er mælt með því að tyggja matinn vel.
- Neyttu matar sem er ríkur af natríum og kalíum. Þessi steinefni tapast við niðurgang og því er mikilvægt að bæta þau upp. Skrældar og soðnar kartöflur, súpur og bananar geta t.d. verið góðir kostir.
- Matur eins og pasta, hrísgrjón, núðlur, ristað brauð, harðsoðin egg, soðið grænmeti, vel þroskaðir bananar, niðursoðnir ávextir, eplamauk, kjúklingur og kalkúnn ásamt kotasælu og léttjógúrti þolist yfirleitt vel. Æskilegt er að velja eldunaraðferðir eins og að sjóða eða ofnbaka fremur en steikingu, til að draga úr fituinnihaldi máltíðarinnar. Mikilvægt er að halda í fjölbreytt matarval.
- Misjafnt er hversu vel fólk þolir feitan mat og mjólkurvörur í þessum aðstæðum. Því er mælt með því að velja magrar mjólkurvörur frekar en feitar, skera sýnilega fitu frá kjöti og sleppa því að nota smjör á brauð. Eins er ekki mælt með því að drekka meira en eitt glas af mjólk eða súrmjólkurvörum í máltíð.
- Forðastu mat og drykki sem geta aukið niðurgang eða óþægindi. Þar má nefna áfengi, kaffi og aðra koffíndrykki, sterkan mat, feita steikta og mikið kryddaða fæðu, mjög trefjaríka, fituríka eða sykurríka fæðu og drykki, hrátt grænmeti, popp, súkkulaði, hnetur, sveskjur og sveskjusafa, ávaxtasafa og sykurlaus tyggigúmmí eða sælgæti.
- Í sumum tilfellum getur verið gagnlegt að nota næringardrykki, sem fást í matvöru- og lyfjaverslunum og er ráðlegt að fá leiðbeiningar um val og notkun þeirra hjá næringar- eða hjúkrunarfræðingi.
Gott getur verið að halda skráningu utan um hægðalosun. Þannig getur þú og meðferðaraðilar betur áttað sig á þínu mynstri og valið þannig viðeigandi meðferð.
Gæðaskjöl frá Landsspítalanum, sem hægt er að hlaða niður:
Helstu heimildir:
https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/diarrhea
https://quality.ccq.cloud/publishDocument/849557168c423e0000257e3f0033dd93
FRÆ-0642 | Geislameðferð – niðurgangur – fræðsluefni | QM
FRÆ-0293 | Krabbameinslyfjameðferð – niðurgangur – fræðsluefni í krabbameinsdagbók | QM
Breyting á bragð- og lyktaskyni
Hvað veldur?
Breytingar á bragð- og lyktarskyni geta ýmist stafað af krabbameininu sjálfu eða verið afleiðing meðferðar og lyfja. Oft er um að ræða áhrif á slímhúð, munnvatnsframleiðslu eða þau svæði sem nema bragð og lykt, en algengar orsakir eru t.d.:
- Bein áhrif vegna krabbameins á höfuð- og hálssvæði.
- Munnþurrkur og slímhúðarbólga af völdum krabbameinslyfjameðferðar sem getur skaðað bragðlauka.
- Minni munnvatnsframleiðsla af völdum geislameðferðar á munnhol, höfuð eða háls sem getur haft áhrif á svæði sem tengjast bragð- og lyktarskyni.
- Skurðaðgerðir á ennisholum eða nærliggjandi svæðum sem geta raskað lyktar- og bragðskyni.
- Lyf á borð við sýklalyf og sum verkjalyf, en þau geta valdið munnþurrki eða málmbragði.
Birtingarmyndir:
Breytingar á bragðskyni geta verið ólíkar milli einstaklinga. Algengustu birtingarmyndirnar eru eftirfarandi:
- Að matur bragðist ekki eins og áður, og fólk getur upplifað að hann bragðist beiskur, of sætur, saltur eða súr.
- Að allur matur bragðist eins eða að minna bragð sé af matnum sem hefur neikvæð áhrif á matarupplifunina.
- Biturt eða málmbragð í munni, sérstaklega eftir að hafa borðað kjöt eða önnur próteinrík matvæli eða eftir að hafa drukkið kaffi.
- Lyktin af mat gæti verið öðruvísi en vanalega. Algengustu birtingarmyndirnar eru eftirfarandi:
- Að minni lykt sé af ákveðnum mat, að lyktin sé mjög dauf eða að það finni ekki lykt af hlutum sem aðrir finna lykt af.
- Að sumt lykti öðruvísi og að sumar lyktir séu sterkari.
- Að fólk þoli ekki lengur lykt sem þeim fannst áður góð.
Almennt eru um tímabundnar breytingar að ræða sem ganga til baka að meðferð lokinni, þó geta þær í sumum tilvikum varað lengur.
Ráð í tengslum við munnhirðu og vökva:
- Mikilvægt er að passa uppá að halda munnholi hreinu, bursta tennurnar fyrir og eftir máltíðir og skola munn reglulega.
- Gott getur verið að fara til tannlæknis til að ganga úr skugga um að breytingar á bragð- og lyktarskyni séu ekki af völdum annarra undirliggjandi tann- eða munnvandamála. Tannlæknir getur einnig gefið frekari leiðbeiningar um bestu leiðina til að halda munnholi hreinu og farið yfir almenna munnhirðu.
- Ef þú notar einhverskonar tóbaksvörur þá gæti það að hætta haft jákvæð áhrif á bragð- og lyktarskyn.
- Munnþurrkur getur haft áhrif á bragðskyn (nánar um það undir kaflanum munnþurrkur, skoða hvort hægt sé að setja hlekk beint inní þann kafla)– mikilvægt er því að drekka nægan vökva og viðhalda raka í munnholi.
- Gott getur verið að nota gervimunnvatn í úða- eða gelformi, ásamt munnsogstöflum til að draga úr munnþurrki.
- Fyrir suma sem finna óbragð í munni getur hjálpað að skola munninn með salt- og matarsódaupplausn.
Ráð í tengslum við fæðuval:
Gott fyrsta skref er að kortleggja hvað lyktar og bragðast vel eða illa fyrir þér – það getur hjálpað þér að taka upplýstar ákvarðanir í fæðuvali. Það gæti því hjálpað að halda smá matardagbók til að fá yfirsýn yfir hvaða matvæli og drykkir henta eða henta þér ekki. Gott er að hafa í huga að ef meðferðin veldur þér flökurleika og / eða uppköstum er mælt með því að borða ekki 1-2 tímum fyrir og um 3 tímum eftir lyfjameðferð. Það getur hjálpað þér að fyrirbyggja óbeit á þeim matvælum sem þú myndir annars borða á þeim tíma.
Ef þú finnur málmbragð í munni:
- Reyndu að nota gaffla, skeiðar og hnífa úr tré eða plasti og glös og diska úr gleri.
- Reyndu að nota eldföst mót úr gleri við eldamennsku þegar hægt er, frekar en potta og pönnur úr málmi.
- Prófaðu sykurlaust tyggjó eða brjóstsykra með myntu-, sítrónu eða appelsínubragði. Þessi brögð geta hjálpað við að deyfa málm- eða biturt bragð í munni.
- Kauptu frekar þurrar linsur eða baunir sem þú eldar heima frá grunni frekar en úr dós. Notaðu einnig ferska eða frosna ávexti og grænmeti í staðinn fyrir úr dós.
- Veldu próteinríkar fæðutegundir á borð við kjúkling, fisk, egg, ost, tófú, baunir, linsur, hnetur eða fræ fram yfir rautt kjöt.
Bragðbreytingar:
- Bragðbættu matinn með nýjum sósum, kryddjurtum (t.d. basiliku, oreganó eða rósmarín), kryddum, smá sætu eða súru bragði, prófaðu t.d. sítrónusneiðar, edik eða sýrðan mat.
- Bragðbættu kjöt, kjúkling eða fisk með því að leggja í kryddlög, t.d. ávaxtasafa, edik eða sojasósu.
- Hægt er að bæta salti, ediki eða sítrónusafa í matinn ef hann er of sætur. Eins er hægt að bæta sætu við matinn, t.d. hunangi, sykri eða sírópi ef hann er of bitur, saltur eða súr.
- Ef þér finnst matur bragðlausari en áður prófaðu þá bragðsterkan mat eins og sterka osta eða lauk.
- Sítrónur, appelsínur, frosnir ávaxtabitar, klakar og sykurlaus brjóstsykur geta örvað munnvatnsframleiðslu og bragðskyn.
- Ef þér finnst maturinn of bragðsterkur er hægt að prófa að borða hann kaldan. Þannig er hægt að minnka bæði bragð og lykt.
- Gott getur verið að breyta áferðinni á matnum þar sem mýkri eða stökkari áferð getur verið lystugri.
- Notið ferska ávexti í þeytinga, t.d. með skyri, jógúrti eða ís.
Lyktarbreytingar:
- Borðaðu mat sem þarf ekki að elda, t.d. þeytinga, jógúrtskálar, kalda grauta eða samlokur / brauð með áleggi.
- Borðaðu matinn kaldan eða við stofuhita til að minnka lykt.
- Almennt er hægt að minnka matarlykt innandyra með því að lofta vel um eldhús meðan verið er að elda, nota viftu og opna glugga.
- Finndu eldunaraðferðir sem henta. Gott er að hafa í huga að lyktin verður yfirleitt mest þegar verið er að steikja. Hægt væri að prófa að baka í ofni, nota örbylgjuofn, loftsteikja (airfryer) eða grilla úti.
- Reyndu að forðast það að borða í litlum og / eða of heitum rýmum þar sem erfitt getur reynst að lofta vel út.
- Ef þú ert að opna ílát sem geyma mat, reyndu að snúa því frá þér þegar þú lyftir lokinu. Þannig er hægt að takmarka matarlyktina sem berst frá matnum sem getur oft dregið úr matarlyst.
- Notaðu drykkjarílát með loki, t.d. ferðaílát.
- Prófaðu að drekka með röri, það getur minnkað lyktina frá drykknum.
Stuðningur:
- Hægt er að biðja um að fá að hitta næringarfræðing sem gæti leiðbeint í tengslum við sérsniðnar máltíðir og val á hentugum matvælum, ásamt því að finna þær matreiðsluaðferðir sem myndu henta þér best.
- Gott getur verið að fá aðgang að næringardrykkjum ef erfitt reynist að borða fasta fæðu.
- Mikilvægt er að leita ráða hjá meðferðaraðilum ef þú:
- Hefur áhyggjur af breyttu bragð- og lyktarskyni eða finnur fyrir alvarlegum bragð- eða lyktarbreytingum.
- Upplifir ósjálfrátt þyngdartap.
- Færð einkenni á borð við sár í munni, mikinn munnþurrk og viðvarandi eða mikla ógleði.
Gæðaskjöl frá Landsspítalanum, sem hægt er að hlaða niður:
Helstu heimildir:
https://www.cancer.org/cancer/managing-cancer/side-effects/eating-problems/taste-smell-changes.html
FRÆ-0271 | Breytt bragð- og lyktarskyn – fræðsluefni í krabbameinsdagbók | QM
Munnþurrkur
Þegar framleiðsla munnvatns minnkar eða hverfur verður munnvatnið þykkt og seigt og nær ekki að gegna hlutverki sínu. Eðlilegt munnvatn mýkir fæðu, styður við meltingu og verndar munnholið gegn sýkingum auk þess að halda því röku svo auðveldara sé að tala, borða og anda.
Ástandið getur því valdið óþægindum við að tyggja og kyngja, haft áhrif á tal og truflað svefn. Munnþurrkur getur einnig aukið hættu á sýkingum og tannskemmdum. Gott er að hafa í huga að tóbaksnotkun og áfengisdrykkja getur gert þurrkinn verri.
Einkenni munnþurrks:
- Tilfinning um þurrk og klístur í munni
- Þykkt og seigt munnvatn sem festist við varir við opnun munns
- Verkir eða sviði í munnholi eða á tungu
- Sprungur í vörum, við munnvik eða á tungu
- Erfiðleikar við að tyggja, finna bragð eða kyngja
- Erfiðleikar við að tala
- Truflun á svefni (tungan festist við góminn)
Einkennin geta verið misalvarleg og þó erfitt sé að koma í veg fyrir munnþurrk er ýmislegt hægt að gera til að draga úr áhrifum hans og bæta líðan.
Ráð til að draga úr munnþurrki:
- Burstaðu tennur og skolaðu munninn (með vatni) morgna og kvölds og eftir máltíðir – gættu þess að nota mjúkan tannbursta. Sumum gæti gagnast að nota saltvatn eða matarsódalausn til að skola (1/2-1 tsk í vatnsglas).
- Varastu að nota munnskol sem innihalda alkóhól.
- Hafðu vatnsbrúsa við höndina yfir daginn til að drekka reglulega og skola munninn.
- Notaðu gervimunnvatn í úðaformi með flúor eða rakagefandi gel (nánari upplýsingar um það hjá starfsmönnum á krabbameinsdeild).
- Notaðu munnsogstöflur, sykurlausa brjóstsykra eða sykurlaust tyggjó til að örva munnvatnsmyndun. Bragðtegundir á borð við sítrus, kanil og myntu geta reynst vel. Við vekjum athygli á að Happ brjóstykurinn er seldur í móttöku Ljóssins.
- Hugaðu að raka í umhverfi – mælt er með að meta þörf á rakatæki.
- Fyrir svefninn getur verið gott að velta ólífuolíu í munninum til að tungan límist síður við góminn og mýkja varir með varasalva eða vasilíni.
Ráð í tengslum við fæðuvenjur:
- Taktu litla bita í einu og tyggðu matinn vel.
- Maukaðu, stappaðu eða brytjaðu matinn smátt og notaðu sósur, kjötsafa, smjör, rjóma eða jógúrt til að mýkja.
- Borðaðu próteinríka fæðu sem er mjúk og safarík, t.d. fisk, egg, ost eða plöntumiðaða kosti á borð við soja.
- Drekktu vel af vökva yfir daginn og drekktu með matnum.
- Forðastu mat eða drykki sem erta eins og mjög heitan eða kaldan mat eða drykk, saltan mat, sterkt kryddaðan mat, súran mat og safa t.d. sýrðan mat, edik og ávaxtasafa.
- Forðastu seigt kjöt, gróf og þurr matvæli ásamt hráu grænmeti, þar með talið ristað brauð, kex og hrökkbrauð.
- Takmarkaðu neyslu á kaffi, tei, áfengi og gosdrykkjum. Slíkir drykkir geta stuðlað að meiri munnþurrki og haft þvagræsandi áhrif.
- Drekktu þeytinga eða næringardrykki.
Gæðaskjöl frá Landsspítalanum, sem hægt er að hlaða niður:
Helstu heimildir:
FRÆ-0414 | Munnþurrkur – fræðsluefni í krabbameinsdagbók | QM
https://www.cancer.org/cancer/managing-cancer/side-effects/eating-problems/dry-mouth.html
